دیلقم

اؤن سؤز

«... بئله آدلار آذربایجان تورپاغیندا یاشایانلارین کیم لیگینی ده اوزه چیخارماغا یاردیم ائدیر. تاریخی آدلار تکذیب ائدبلمز دلیل لر دیر، تاریخین جانلی، یاشاری، قوجامان، دوغرو دانیشان شاهیدلری دیر. یئر، قالا آدلاری ایله باغلی دئییلن لردن بیر داها گؤرونور کی، تاریخین آغلی-قارالی گونلرینی، فیکیرلر گؤروشلر، ایناملار عالمینده کی سیلاحلی، سیلاح سیز ووروشلاری گؤرموش بو آغ ساچلی آدلار ایستر قاراباغدا – آرساق دا، ایستر تبریزده، ناخچیوان دا، شکی ده (ساقا-شئن ده)، چیراق قالادا – سیراق قالادا، ایستر سه ده گنجه و اونون چئوره سینده، بیر سؤزله آذربایجاندا چوخو اسکی لر له سسله شیر و آذری دیلی [آذربایجان-تورک دیلی] ایله باغلی دیر. دلیل لر آیدینلاشدیریر کی، یئر، داغ، قالا و سایر [باشقا] آدلارین لاپ اسکی سی ده، نسبتاً یئنی سی ده اورادا یاشایان خالقین-آذری لرین [آذربایجانلی لارین] سوی کؤکونده دورانلارین تفککورو، دونیانی درک ائتمه سیله سسله شیر.»*

دوغرودور، بو آدلارین آنلامینین کؤکو تاریخیمیزین درینلیییندن خبر وئریر و بو آنلاملار تاریخین هر-هانکی دؤنه مینده و نییه او آدین قویولماسی ندنینی آپ-آیدین گؤرسه دیر. اؤرنک ایچین "تولئییر" کندینین آدینی چکمک اولار. بو کند گئرمینین گونئیینده اوجا داغلارین اَتَیینده یئرله شیب. بو آد اوچ بؤلومدن دوزه لیب: "تو":داغ و "اولو":اوجا و یئر دئییلیدیی آنلامی داشیییر. دئمه لی تولویئر/تولئییر اوجا داغلیق دا اولان یئر آنلامیندا اولور و گؤروندویو کیمین بو کند اوجا داغلارین قوینوندا یئر سالیب. آما ائله آدلاردا واردیر، آدینین درین آنلامی اولا-اولا اوزده بیر آیری آنلام داشییرلار. اؤرنک ایچین "آل قان اوو" کندینین آدینی دئمک اولار. "آل" ، "قان" و "اوو" سؤزلرینین آیری-آیری هر بیرینین آنلامی اولسادا اوزده آیری بیر آنلام داشییر. "آل قان اوو" "قیزیل قانا باتمیش اوو" آنلامی وئریر.

پهلوی دؤورینده دییشیلمیش و ایندی دؤولت اورگانلاریندا آدلانان آرابیر کند-شهر و یئر آدلاریندان باشقا خالق آراسیندا سؤیله نن آدلارین کؤکونو آختارماغا، گرک تورک دیلینین کئچمیشی و کؤکونده گزیشه سن. دئمه لی اوزده باشقا دیله اوخشارلیق آدامی آلدادیب آختاریشدان قویمایا. اؤرنک ایچین بیزده "نار" یئمه لی شیرین بیر مئیوه دیر. آما بو سؤز عربجه "اود" دئمک دیر. باشقا یئر و کند آدلاریندا بئله اؤرنک گتیرمک اولار. "شاق/ساق ار اوو" گئرمینین کندلریندن بیری دیر آرالیق دئییمینده "شکر اوو" دئییلیر و اوزده اولان یانلیش اوخشارلیغا باخیب "شکراب" فارس سؤزونه چئویریبلر. آسلاندوز ایله خدافرین آراسیندا آراز قیراغیندا یئرله شن "آس-قان-لی/لو" قصبه سنین آدینی اوزده یانلیش اولاراق فارس سؤزونه اوخشادیب "اسکانلو" یازیبلار. بئله-بئله یانلیشلاردان نئچه کیتاب یازماق اولار. اما بئله کیتابی یازماقدان اؤنجه بیز یاشادیغیمیز آتا-بابا یوردوموزون اصیل و اولولاریمیزدان قالان آدلارینی اونوتمایاق و اونودولموش اولسادا یئنی دن جانلاندیراق و خالق آراسیندا اصیل آدی دئییل سین. بو آدلار بیز بیلمه دن بیزی شانلی کئچمیشیمیزه باغلاییر. ایندی ده بیلمه سک بیر زامان اؤزونده تاریخ داشییان بو آدلارلا کئچمیشیمیزی دوشونه جه ییک. بونلار بیزه امانت دیر. امانتی هئچ اولماسا اولدوغو کیمی گله جک نسیلیمیزه ساخلایاق.

*میر علی سئییداوف/آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن/ چئویرن: رحیم شاوانلی.

آسلاندوز (Aslan düzü)

 آسلاندوز، توركجه «آسلان» و «دوز» يا «دوزو» سوزلريندن يارانيب، بئله ليکله «تورکجه آنلامي آسلانلار دوزو اولماليدير». (ارشادي فر،1379،ص34) بورايا، کئچميشدن ايگيد و آسلان کيمي اينسانلارين ياشاماسينا گوره بوآد وئريليب. بورانين آدينين دوزگون يازيلما فورماسي «آســـلان دوز» دير و دولتي يازيلاردا آرادا، يالنيش اولاراق اصلاندوز کيمي يازيلير. (ابراهيمي؛ پژوهشي در جغرافياي مغان، ص 273)