قوشا سؤزلر

قوشا سؤزلر

دیلیمیزدن بیر نئچه «قوشا سؤز»

دیلیمیزدن اولان قوشا سؤزجوکلر قیرامئر باخیمیندان قاریشیقلی(مرکب) سؤزجوکلر، سیراسیندا اولور. بو سؤزجوکلرین چوخونا قاریشان سؤزجوگون اؤزل آنلامی وار، (مهمل) یا آنلامسیز یا او بیری سؤزجوگه قولاق یولداشی دئییل. آما اونلارین چوخلارینی آیریدا، گونده لیک دانیشیغیمیزدا ایشلت میریک.  اؤرنک اوچون: بعضی یئرلر ده بیرینین آغلی جایاندا دئییرلر «گؤره سن کیم دوعا-بیتیک ائله ییب دا؟» دوعانین نه اولدوغون دئین لر هامیسی بیلیر. آما اونونلا ایشله نن «بیتیک: یازی/کیتاب» ی یا هئچ بیلن اولمور یوخسا چوخ آز اولور. بئله-بئله چیلخا و کؤکن لی تورکجه سؤزجوکلریمیزی بو قوشا سؤزجوکلردن تاپیب گونده ایشلتدیییمیز گلمه سؤزجوکلرین یئرینه سالا بیله ریک. قاریشیقلی (مرکب) سؤزجوکلره دیلیمیزین قیرامئری نه دئییر؛

مرکب سؤزجوکلر و اونلارین یازیلیشی

مرکب سؤزجوک ایکی و یا داها آرتیق ساده سؤزجوکدن یارانان سؤزجوگه دئییلیر. اؤرنک ؛ کهلیک اوتو = کهلیک+اوتو                  قوش اوزومو = قوش+اوزومو

مرکب سؤزجوکلر بئله یارانیرلار:

1-ایکی و بعضا اوچ ساده سؤزجوگون بیرلشمه سیندن(ایکی و یا آرتیق کؤک سؤز اونون دوزه لیشینده اولور). اؤرنک ؛قاراداغ – قاراقاش-قاباق – آغ ساققال – جان گودن – ال وئریشلی – بویون باغی

2-یاخین آنلاملی ایکی سؤزجوگون بیرلشمه سیندن. اؤرنک ؛ تانیش-بیلیش ، ال-آیاق ، دام-داش ، ائو-ائشیک ، یورغان-دؤشک ، آرواد-اوشاق ، قوهوم-قارداش ، وار-دؤولت ، چال-چاغیر

3-عینی سؤزجوکلرین آریجیل گلمه سی. اؤرنک ؛ بیله-بیله ، ال-اله ، باش-باشا ، قاچا-قاچا ، وورا-وورا ، یاز ها یاز ، قاریش-قاریش ، یاواش-یاواش ، گوله-گوله ، باغیرا-باغیرا

4-ضد آنلاملی سؤزجوکلرین بیرلشمه سیندن. اؤرنک ؛ داغ-دره ، گئجه-گوندوز ، آل-وئر ، گلن-گئدن ، آغلار-گولر ، گؤتور-قوی ، آشاغا-یوخاری ، یامان-یاخچی ، گل-گئت ، اویاناگئت-بری گل

یازیلیشی

1-مرکب سؤزجوگو دوزلدن هر سؤزجوگون باغیمسیز (مستقل) وورغوسو اولسا، سؤزجوکلر آیری یازیلار و آرالاریندا جیزیق/خط قویولماز ؛ ائل گؤلو ، قارا ده نیز ، دان اولدوزو ، باشا دوشمک ، داشلی بولاغ ، ... اما ایکی سینین بیر وورغوسو اولسا بیتیشیک یازیلار ؛ حسنعلی ، قاراداغ ، علی قولو ، ...

2-یاخین آنلاملی، ضد آنلاملی و عین سؤزجوکلرین (آراسیندا «با-به-ها» اولماسا گل ها گل) تکراریندان یارانان مرکب سؤزجوکلرین آراسیندا جیزیق/خط قویولار ؛ قوهوم-قارداش ، آشاغا-یوخاری ، بیله-بیله

*آت-ائششک*آخ-وای*آدلی-سانلی*آرزی-دیلک*آرواد-اوشاق*آریق-آخساق*آریق-اوروق*آغ-آشکارا*آغری-آجی*آغلاییب-اوخشاماق*آغلاییب-سیتخاماق*آغیر-یونگول*آغیز-بیرین*آف-کوف*آل-وئر*آلچاق-هوندور*آند-قوران*آوار-اَنجر*آیین-اویون*ار-آرواد*اسیر-یئسیر*الی-گؤیلو[کؤنولو](آچیق آدامدایر. باغیشلایان آدامدیر)*ایین-باش*ائل-اوبا*ائو-ائشیک*اود-یالوو*اودسوز-اوجاقسیز*اورک-گؤبک*اورک لی-اؤکبه لی*اوروج-ناماز*اوز-گؤ*اوست-باش*اوشوتمه-قیزما*اوغول-قیز*اولان-اولماز*اولان-قالان*اومو-کوسو*اؤروش-اؤلکه*اؤلن-ایتن*اؤلو-دیری*اؤلوم-دیریم*ایت-قورد*ایت-بات: (ایتیب-باتماق)*ایستی-سویو*ایش-پئشه*ایش-گوج*ایینه-داوا*باش-گؤز*برکه-بوشا (برکه-بوشادوشمک. برکدن-بوشدان چیخماق.)*بزک-توزک*بئل-بوخون*بؤر[و]-بؤجوک*بؤیوک-کیچیک*بند-بره*بوی-بوخون*بویون-بوغاز*بیش-دوش*پای-پوشت*پال-پالتار*تانیش-بیلیش*تای-توش*ترسه-آواند: ( ایشین ترسه-آواندینا باخ. یعنی ایشی گؤرمه دن اؤنجه اونو یوخلا.)*توپ-توفنگ*جیگار-باغیر*جیریم-جیندیر*چاش-پاش*چال-چاغیر*چای-چؤرک*چای-چیمن*چؤرکلی-چیراغلی*چوبان-چولوق*چولوق-چوجوق*داد-تام*داغ-داش*دام-داش*دانلاق-دانساق*داوا-دالاش*دده-بابا*دده-ننه*دره-تپه*دلی-دبک*دلی-دولو*دوز-چؤرگ*دوشر-دوشمز*دوعا-بیتیک*دن-دوش*دیللی-آغیزلی*دیل-آغیز: (بیرینین اوره یینی اله آلماقدان اؤتورو، بیر ایشین گؤرمه سینی اونا گه هش مک.)*دیل-داماخ*ساغ-سالامات*ساغ-سؤکل: (sükəl:دیوان لوغات التورک ده مریض و ناخوش آنلامیندادیر.ص242)*ساغمال-سوبای*سئچیلیب-ساییلان*سؤز-ساو*سس-سمیر*سس-سوراق*سوبای-سالیق*سوت-قاتیق*سیخما-بوغما*سیلیب-سوپورمک*سینیق-سالخاق*شاخسئی-واخسئی*شاد-شالایین*شهر-بازار*یورغون-آرغین*قاپی-باجا*قادا-بالا*قار-یاغیش*قارا-قورخو*قارغا-قوزغون*قاری-قوجا*قارین-قالتا*قاش-قاباق*قاش-گؤز*قانلی-قادالی*قایین-قودا*قم-کدر*قورد-قوش*قول-قابیرغا*قول-قاناد*قوناق-قارا*قونوم-قونشو*قوهوم-قارداش*قوهوم-کیلفت*قویون-قوزو*قیریم-قیرتیق*قیز-گلین*قیس-قووروق*کئف-داماق*کند-کؤیشن*کول-کوس*گئجه-گونوز*گئن-بول*گئییم-کئجیم*گؤر-گؤتور*گل-گئد*گول-چیچک*گؤتور-قوی*گؤزو-گؤیلو[کؤنولو](توخ آدامدیر. بیر نه یه گؤز تیکن دئییل.)*مال-داوار*مال-قارا*نازلی-دوزلو*نوه-نتیجه*ننه-باجی*وار-یوخ*ویر-سیندیر*هالاق-هولاق*های-کوی*های-هارای*یاخچی-یامان*یازی-پوزو*یال-یاماج*یال-یئلکه[ن]*یالان-یاهلیش/یانلیش*یامان-یاخچی*یان-یؤره(yörə:دیوان لوغات التورک ده منطقه آنلامیندادیر.ص452)*یئر-گؤگ*یئر-یورد*یئرلی-یاتاقلی*یئنیش-یوققوش*یورد-یووا*یول-یولاق