دب لر

ایلین سون آیی و بایرام دبلری

ایلین اون ایکینجی آیی آذربایجانین چوخلو یئرلرینده، ایندی ده بایرام آیی bayram ayı آدلانیر. بو آیدا، دؤرد چرشنبه حیاتین دؤرد اؤنملی عنصرلری(سو،اود،یئل،تورپاق) ایله باغلانیب و اونلارا گؤره چئشیتلی دبلر، آیین لر و رسم لر دوزن له نیب.

مومکون دور کئچمیشده اودا،سوووا،یئله و تورپاغا سایقی، باشقا اینام و تاپینما اوستونده اولوب. زامان سوره سینده بو اینام و تاپینما یئرینی باشقالاری ایله دَییشسه ده، او قوه لره سایقی و اونلارلا باغلی دبلر، عادت-عنعنه لر اؤزونو اولدوغو کیمین یا بیر آز دییشیکلی بیچیمده ساخلامیشدیر. اؤرنک ایچین؛ آزربایجاندا ایسلامدان اؤنجه، قام- شامانلیق اینانجی ایله یاشایان تورکلر، اودو قوتسال سانیب و اونا تاپینیرمیشلار، او چاغلار بو ایناملا باغلی تورلو-تورلو دبلر، آیین لر و اینانج لار یارانیبدیر. آما ایندی بیزیم خالقین دینی، شامان دینی اولماسا دا، او چاغلاردا کی کیمین اودا تاپینماسالاردا، اونونلا باغلی دبلرین، آیین لرین هله ده ایزلری قالیر.

اسکی اینسانا تاپینماق ایلنجه دئییلدی. او آدام ایچین اؤلوم-دیریم سورونو ایدی. او بیرینی آختاریردی، یئنیلمز، گوجلو و قورویوجو و یارادان اولا و بو آدام یامان گونونده اونا سیغینا، یوخسا هئچ اولماسا اونون آجیغینا توتونمایا. اونا گؤره دوغال یارانیش دا هر بیر «نه»ده بو اؤزللیکلری گؤروردو، گؤزدن قاچیرماییب، اونا سیغینیردی.

یارانیشین فلسفه سینی بیلمه ین آدام، سیرلی بیر دونیا ایچینده اؤزونو آرخاسیز گؤروردو.دوغال گوج له رین، نده نینی و نه ایسته دیگینی بیلمیردی. ایلدیریم نییه شاخیر؟ قاسیرغا نییه قوپور؟ یئل ندن گوجلو اسیر؟ یئر نییه ترپه نیر؟ آلوو نییه یاشیل مئشه له ری و حیاتی یاندیریر؟ و.... اینسان بئله بیر اولان و اولای لارین ایچینده، اؤزونو قورویوب یاشاماغا چالیشیردی. بو قوووه له ری جانلی سانیردی. اونلارین بیر دیله گی وایسته گی اولماسینی دوشونوردو. اونا گؤره بیرینه یالواریردی، بیرینه بزه نیب اؤزونو گوجلو گؤسترمک ایسته ییردی، بیرینه قوربان کسیردی، بیرینه آیین-اویون قوروب تؤرن ساغلاییردی. و سونوندا بیرینه تاپینیردی.

ایلین سون آیین دا کی «هر بير چارشنبه، طبيعتين بيرعنصري ايله علاقه لنديريلميش و بئله ليكله اجدادلاريميزين اسكي تصورلرينده ايل آخيري چرشنبه لر يارانيب، مقدس لشديريلميشدير.

اسكي ايناملارا گؤره، بو چارشنبه لرين هر بيرينده طبيعتين دؤرد عنصروندن بيري ديريلميش، بديعي تفكورده انسان جيلدينده تصور ائديلن هر بير چارشنبه ايله باغلي خالق بؤيوك شنليك و مراسیملر دوزلتميشدير.

ميللي يادداشدا "ايل آخير چارشنبه لر" كيمي ياشايان بو چارشنبه لرين هر بيري حاققيندا ائل آراسيندا بير  بيريندن بويالي آيين، اعتقاد، اينانج، ميف، افسانه و روايتلر يارانميش، ابتدايي بديعي تفكورون نمونه لري كيمي، اونلار (ايل آخير چارشنبه لر) خالقين شفاهي يادداشيندا ابديليك ياشاميشدير. ايل آخير چارشنبه لرله باغلي بؤيوك بير قيسم اسكي اعتقادلار، آداملاري چوخ پيس و ضررلي عادت و نيت لردن اوغورلوقدان، رياكارليقدان، اخلاقسيزليقدان، تكبردن، پاخيلليقدان، باشقاسينين وارداتينا گؤز ديكمك دن چكينديرميش،اونو حلال زحمته چاغيرميش، آداملاردا امه يه، توپراغا درين محبت آشيلاميشدير. نوروز آيين و اعتقادلاريندا عدالته،خوشلوغا، رحمه بؤيوك احترام وار.»3

بوتونلوكده، ايلین سون چرشنبه لرينین هر بيري، آتا- بابالاريميزين مین ایللر بویو یاشادیغی، قوتسال ایناملار و دويغولاري ايله باغلی اولدوغو اوچون، بوگون، اونلاري اؤز دونه نيميز و كئچميشيميز كیمي بيلمه يه و قورویوب یاشاتماغا بورجلويوق.

کئچمیشده، دؤرد وارلیق دورت چرشنبه ده اؤزل بیچیمده، دب لر، رسم لر و آیین لر ایچینده آتا بابالاریمیزین اَلی ایله قوتلانیب یاشاسا دا، ایندی بو دبلر چوخ یئرده بوتونلوکله ایلین سون چرشنبه سینه توپلانیب و چوخ گؤزل سئوینج و شنلیک لر ایچینده یئرینه یئتیریلیر. (سون چاغلاردا اونودولماقدادیر) . دئمک اولار بعضی یئرلر ده اوچ چرشنبه –کول،گول،سونبول- آدی ایله ساخلانیلیر آما تورلو مراسیملر و شنلیکلر قورولمور.