سید جعفر پیشه وری

فارس ایشغال‌چی‌لاری ساريندان تجاووزه اوغرایان عزیز تورک یوردو گونئي آذربايجانین یاخین سیاسی تاریخینده اونودا بیلمه يیجی بؤیوک لیدئرلرین‌دن بیری اولان سید جعفر پيشه وري نين میللی موباریزه ایچین‌ده کی دارتيشيلماز اؤنمي ني قیساجا آنلاتمايا  چالیشا‌راق اونو آنمايا و آنلاماغا چالیشاجاغیق.

 20-جي عصر گونئي آذربایجان سیاسی تاریخینه ایکینجی بؤیوک دامغانی وورا‌راق گونئي آذربایجان تورک‌لرینی 1 ایللیک آزادلیغا قوووش‌دوران بو اولو شخصیت هر شئی‌دن اول بوتون تورک دونیاسینین افسانه لیدئرلرین‌دن‌دیر. باغرین‌دان میللی قهرمان چیخارمادا بنزرسیز اولان تورک میللتی نه قدر قهرمان‌لاری ، نه قدر كيمسه لري ایله دونیا تاریخینه يؤن وئرمیش‌دیر.

 سید جعفر پيشه وري ؛ 26 آگوست 1893 تاریخینده گونئي آذربايجانین خلخال شهرین‌دکی زئیوه محله‌سینده دوغولموش‌دور. فارس تجاووزچولری‌نین آغلا سیغماز اینسان‌لیق باسقي لاريندان و یاغمالاما‌لارین‌دان چتين ليگه  دوشن عائله‌سی آذربايجانین قوزئي نه کؤچ ائتمک زوروندا قالمیش‌دیر. گونئي آذربایجان تورک‌لری‌نین اوز-اوزه قالدیغی فارس هوجوم‌لاری هر ایستیقامتیله آراشدیریلماسی لازیم اولان شدت حادثه‌لرین‌دن‌دیر. كؤچ ائتمک زوروندا قالدیق‌لاری قوزئي آذربایجاندا دا تام دینج‌لیگی توتا بیلمه‌ین پيشه وري ، اوشاق یاش‌لاردا عائله‌سی‌نین دولانیشیغینا ایشتیراک ائتمک اوچون ایشه باشلادی. دوغولدوغو تورپاق‌لاردان چیخاریلمانین آغری‌سینی روحوندا یاشایان پيشه وري ، سورگون حیاتینین ائتكي سي ايله گوج‌لنن و کؤک له شن میللی فیکیرلرینی هر شرطده ایفاده ائتمیش و میللیتی اوغروندا موباریزه وئرمیش‌دیر.  هر تورک کیمی ایچینده گون ایشیغینا چیخا‌راق گليشمه يي  و ائتمه‌یه تؤکولمه یی گؤزله‌ین میللیت‌چی‌لیغی سرعتله جوجرمیش و گوج‌لنه‌ره ک حرکته تؤکولموش‌دور..

بیر ياندان چالیشیب بیر ياندان اوخویان عزيم لي تورک پيشه وري ، میللی حاق‌لاری اوغروندا چالیشماق‌دان بیر آن بئله گئری دایانمامیش ، میللی موباریزه ایچینده آکتیو وظیفه‌لر گؤتورموش‌دور.

  گونئي آذربایجان تورک ديره نيشي نين  اونودولماز و یادسیناماز ایلک هوجومو ، قاباقجیل حرکتی اولان 1905 ستارخان حرکتینده آکتیو اولا‌راق سوروملولوق  ساحه ده، وظیفه ایجرا ائدن پيشه وري ؛ 1934-جو ایلده هر کسین معلومو  اولان شخص‌لردن رضا پهلوي طرفین‌دن حبس اولونماسینا قدر چوخ اؤنملي میللی ایشلرده تانينميش دير. تورک دوشمن‌لیگی ایله تاریخه دامغا وورموش ، اينگیلیس‌لرله امکداش‌لیق ائدن فارس اصل‌لی (آناسی و آروادی گونئي آذربایجان تورکودور) رضا پهلوي ، پيشه وري یه موختلیف ظلم‌لرین تطبیق اولونماسیندا باش رول اوینامیش ، اونا تام اولا‌راق 11 ایل حبس‌خانادا اذیت چکدیرمیش‌دیر. دیلده  دئييلن چوخ راحات 11 ایل حبس‌لیق. .گئنچلیغی فارس دوستاقلاريندا کئچن پيشه وري ادعاسین‌دان دؤنمه ين  و ایچریده چؤلده یالنیز میللی موستقیل‌لیگی اوچون موباریزه ائتمیش‌دیر.

 تورک دوشمنی بیر-بیرین‌دن قاللاش سیاسی ایجادلارین اورتایا یاییلدیغی دؤورلرده تورک میللی حاق‌لارینی و تورک‌چولوغو قیشقیران پيشه وري ؛ بیر طرف‌دن فاشیزم ایله ، آيري ياندان كمونيسم ایله ده دؤیوش وئرمیش‌دیر. بعضی شعورو بولانیق و مقصدلری تورک‌لویه دوشمن‌لیک اولان‌لارجا 'سوسیالیست اولا‌راق اتهام ائدیلن پيشه وري یه بؤیوک بیر حاق‌سیزلیق ائدیلمکده‌دیر. اگر او سوسیالیست اولسایدی "ميللي حوکومت دئییل" سوسیالیست حوکومت قوراردی. ايشلری ایله اؤزونو تورک دونیاسینا اثبات ائتمیش و تقدیر قازانمیش پيشه وري کیمی بیر تورک میللیت‌چی‌سینه سوسیالیست دامغاسی وورولا‌راق تحقیر ائدیلمه‌یه چالیشیلماسی ، تورک دوشمن‌لیگی‌نین دیل‌دن قلمه آخماسین‌دان باشقا بیر شئی اولا بیلمز. اسیر تورک‌لرین تورکچولوق ائتمه‌سی اؤز قارداش‌لاری طرفین‌دن بئله حرام اولا‌راق گؤرولور و بير زامان لار سوسیالیست ، بير زامان لار رادیکال ايسلام‌چی اولا‌راق وصف ائدیلیرسه ده ، ایچینده اولدوغوموز دورومون دهشت‌لی‌لیگی اورتادا‌دیر. او هر واخت تورک‌دن و تورکلوک­دن یانا اولا‌راق چيزگي سي ني  تعیین ائتمیش ، قاتقی‌سیز بیر تورک‌چو اولا‌راق تورک دونیاسینین ایشیق كيمسه لريندن اولموش‌دور. دوشمن‌لری بونو قبول ائتمه‌سه ده او تورک دونیاسیندا ایز بوراخمیش بیر فیکیر و حرکت آدامی‌دیر.

 پيشه وري‌نین ان بؤیوک اويغولامالاريندان اولان هئچ شوبهه‌سیز 1 ایل قدر سورن میللی حکومت دؤورودور. 21 آذر حرکتی اولا‌راق تورک سیاسی حیاتینا کئچن میللی حکومت دؤوره‌سی چوخ ايضطيرابلي اولموش ، مین‌لرله گونئي آذربایجان‌لی تورک میللیت‌چی‌سی حبس اولونموش ، فارس محکمه‌لرین طرفین‌دن چیخاریلان فتوا‌لارلا ایران تورک‌لرین‌دن میللی حاق‌لاری اوچون حاکمیت له ووروشان‌لارین ناموس‌لاری ، مال‌لاری ، جان‌لاری بیزه حالال دير دئییلمیش‌دیر. بئله‌لیک له دینی قوتسال ليغا قازانان فارس تجاووزچولری گونئي آذربایجان تورک‌لری‌نین جانینا ، مالینا ، ناموسونا هوجوم ائتمک‌دن گئری دایانمامیش ، بونو دینی بیر امر کیمی یئرینه یئتیرمیش‌لر.

 میللی حکومتین مین بیر چتین‌لیکله ، آخان نوو کیمی تورک قانییلا قورولماسینین آردین‌دان اؤز يئرينده  باغلانیلماسی و قان‌لی تورک قیرغینی ایله سونلاندیریلماسی ، فارس حاکمیتین‌دن  سوروشولماسی لازیم اولان حساب‌لاردان‌دیر.

 1 ایل کیمی قیسا بیر زامان سونوندا گونئي آذربایجان تورک‌لری‌نین باش‌لارین‌دان یاغان بومبا‌لارلا ، آرد-آردا گلن حبس‌لر ، دوستاق لارلا ، دار آغاج‌لاریندا یئللن‌دیریلن تورک بدنلریله بئیین‌لردن سیلینمه‌یه چالیشیلان تورک  باغيمسيز حرکتی ، ایشغال‌چی فارس حاکمیتی‌نین 1944 اؤنجه كي و 1944 سونراسین‌داکی قان‌لی تورک قیرغین‌لارین‌دان اولا‌راق تاریخه کئچمیش‌دیر.

 میللی حوکومتین داغیلماسینین آردین‌دان فارس اوردوسو طرفین‌دن تورک دیلی ايله یازیلمیش بوتون اثرلر ، نشریات‌لار توپلانمیش و یاندیریلمیش‌دیر. جان‌لارینی ایتیرن گونئي آذربایجان تورک‌لری مدنیت تجروبه‌لرینی ده ایتیرمیش‌لر ایدی. گونئي آذربايجانین مشهور میللی شاعرلرین‌دن صمد ووروغون، یان‌دیریلان مدنیت تجروبه‌لری‌نین آنيسينا پاريس ده 1952-جی ایلده "يانديريلان كیتابلار " آدلی اثرینی دونیا باریش قورولتاییندا ایران فارس حاکمیتینه اعتراض اولا‌راق تقدیم ائتمیش‌دیر. فارس حاکمیتی تورک‌لرین جانینا قصد ائتمکله قالمامیش ، آدلارینی و ده­یرلرینی یوخ ائتمک اوچون یازی‌لی یازی‌سیز اثرلرینه ، تجروبه‌لرینه ده گؤز تیکمیش‌دیر. ایران فارس حاکمیتی‌نین سوی قیریم‌چی‌لیغینین یانینا كولتور قيريم چيليغي ده کئچمه‌لی ، گونئي آذربایجان تورک‌لوغونون یاشادیغی آغری‌لار اونودولماما‌لی‌دیر.

 میللی حکومت دؤورون‌دکی ایلک هوجوم تورک دیلی‌نین رسمیئته قوووشدورولماسی ، تورک دیلی ایله یازیب اوخومانین حاکم قیلینماسی ایدی. بو هر شئ ایله تورک میللی بیرلیگینه قوووشمانین و باغيمسيزليغين گره كي ایدی. تورک دیلی ایله اؤرنیم وئرن مکتب‌لرین قورولماسی ، یوکسک مکتب‌لرین آچیلماسی چوخ اؤنملي آتیلیم‌لار ایدی. دیل ميلتين كيمليگي اولا‌راق تعیین ائدیجی‌دیر. دیل اینسان‌لارین معنوی وطنی‌دیر. 1944-جو ایلده قورولان گونئي آذربایجان تورک رئسپوبلیکاسي بئله‌لیکله نه قدر وئريملي  و تورک‌چو آتیلام‌لار ائدجیینی گؤسترمیشدی. قاچار تورک دؤولتینی 1925-جی ایلده ییخا‌راق ايران تورک‌لرینی آزلیق حالینا گتیرن فارس‌لار ، ایشغال ائتدیک‌لری تورک‌لرین تورپاق‌لاری اوزرینده قورولان گونئي آذربایجان تورک‌لری‌نین باغيمسيزليغيني ییخماق اوچون ائتمدیک‌لری ظولمو بوراخمادی‌لار. بوتون دونیانین تانیشی و قبول ائتدیگی گونئي آذربایجان تورک رئسپوبلیکاسینی ییخماق‌دان چکینمه‌ین فارس حاکمیتی ، دونیا قارشی‌سیندا فاشیزان‌لیغینی  و تورک دوشمن‌لیگینی اثبات ائتمیش اولا‌راق هله ده حؤکم سورمکده‌دیر.

 

ايران آدلی اؤلکه‌ده 35 میلیون‌دان چوخ تورکون آدی آنيلماز كن  اونلارین اوزرینده دالغا‌لانان فارس بایراغی ظولمون و ایشغالچیلیغین گؤرونر تیمثا‌لی اولا‌راق یئللنیلمکده‌دیر.

 

گونش تورک‌دن یانا البته دوغولا‌جاق !

« مان » سون سؤزجويو تورك ديلينده

« مان » سون سؤزجويو تورك ديلينده

« مان» سوزجویو آدلارين سونونا ياپيشندا اونو ايكي قات گوجلنديرير، اوجالدير و يئكلدير.

درمان: (در+ مان) درماق كؤكوندن، او اوتلار كي دردي كؤكوندن قوپارديرلار.

قهرمان= قارامان: (قارا+ مان) قارانين بير آنلامي يئكه دير.  1-بؤيوك كيشي، قهرمان 2- قارا گئين، قارا كيمي 3-  قديم آنادولودا قارامان ائلي(اوغلان آدي)

اَرمان= آرمان: (آر+ مان) بؤيوك آرزي، بؤيوك ايستك، آر= اَر= يئكه (اوغلان آدي)

آريمان: (آري+ مان) تميز اينسان، آري= تميز (اوغلان آدي)

آسمان: (آس+ مان) اوجا يئر، آس= آذربايجاندا بؤيوك بير ائلين آدي، آسيا سؤزجوكوده بو آددان گؤتورولوب، اوجاليقلاردا ياشايان بير ائل.

قوجامان: (قوجا+ مان) بيليجي قوجا، آدليم

ائلمان: (ائل+ مان) ائلين كيشيسي، ائلين سيمگه سي، (اوغلان آدي)

ايليمان: (ايلي= ايليق+ مان) نه ايسسي نه سويوق، ايليق، اورتا، (اوغلان آدي)

آلپ مان: (آلپ+ مان) قهرمان، آلپ= سردار، (اوغلان آدي)

دودمان= دودومان= دوغدومان: (دوغدو+ مان) دوغولوب تؤره ين يئر و اؤروش.

اورمان: (اور+ مان) آغاجليق بير يئر، مئشه، اور=اورو= هؤرو يا هؤروك= بير بيرينه گئييشميش اوتلار يا آغاجلار يا توكلر، (اوغلان آدي)

خرمن= خيرمان: (خير+ مان) بير يئره توپلانميش تاخيل يا بير يئره توپلانميش يئميشلر، خير= بوستانين يئميشي يا تاخيل(آرپا، بوغدا، ...).

آيمان: (آي+ مان) آي كيمي، آياتاي، (قيز آدي)

بَهمن= بَهمان= بَي مان: (بَي + مان) بَي كيمي، (اوغلان آدي)

سازمان: (ساز+ مان) اؤلچولو و قايدالي، ساز= ياخجي يا دوزوملو يا چاتيشمازليغي اولمايان بير زاد يا تؤك- داغيت اولمايان بير يئر.

دوشمن= دوشمان= دؤيوشمان: ( دؤيوش+ مان) دؤيوش= ساواش

ديلمان= ديلمانج: (ديل+ مان) چئويرمن، (اوغلان آدي)

نرمان= نريمان: (نر+ مان) قهرمان، ارسلان، نر= ائركك، (اوغلان آدي)

نايمان: (ناي+ مان) 1-كوكلو 2-اؤزونه اينانان 3-سكگيز 4-موغولستاندا تورك بير ائلين آدي دير كي نايمان خانليقلارين دولانديريرلاردي.

نريشمان: (نريش+ مان) قورخمايان آدام، نريش= نر كيمي، (اوغلان آدي)

نورمان: (نور+مان) نوردان دوغولان، نور كيمي، نورلو آدام (قيز آدي)

آتامان: (آتا=مان) سالار، امير،(اوغلان آدي)

آتايمان: (آتاي+ مان) آدليم، آتاي= آدلي،(اوغلان آدي)

آذمان: (آذ+ مان) بؤيوك اينسان(آذربايجان ائلينين بؤيوك كيشيلري)، آذ= يئكه، مان= انسان، (اوغلان آدي)

باتمان: (بات+ مان) آغير، بات= باتان، (اوغلان آدي)

باشمان: (باش+ مان) بؤيوك، باشچي(اوغلان آدي)

دانيشمان: (دانيش+ مان) دانيشان، يول گؤسترن، (اوغلان آدي)

قوتمان: (قوت+ مان)  اوغورلو، (اوغلان آدي)

كوتمان: (كوت+ مان) اوغورلو، (اوغلان آدي)

مارلمان= مارالمان: ( مارال+ مان) مارال كيمي گؤزل( قيز آدي)

شالمان: ( شال+ مان) يئكه، باشچي( قيز ادي)

داغمان= تاغمان: (داغ+ مان) داغ كيمي (اوغلان آدي)

توپلايان: رضا دهقان(چنگي)

ايلاهي! (زليم خان)

ايلاهي! (زليم خان)

 

بير ميللت دير، بير تورپاق دير، بير وطن

اوتاي نه دير، بو تاي نه دير، ايلاهي؟!

هر طرفه پاي وئريبلر حسرتي

او پاي نه دير، بو پاي نه دير، ايلاهي؟!

 

عئيني باغدير، عئيني باغچا، عئيني بار

عئيني سازدير، عئيني كامان، عئيني تار

اورتاليقدا دمير حاسار، لاي ديوار

او لاي نه دير، بو لاي نه دير، ايلاهي؟!

 

اوستوموزدن آجي يئل كيم، اسن كيم؟

كسيلن بيز، كسديرن كيم، كسن كيم؟

آمان قارداش دء من كيمم، دء سن كيم؟

او هاي نه دير، بو هاي نه دير، ايلاهي؟!

 

ميلله ته باخ دمير توردان بويلانير

ديري ائودن، اؤلو گوردان بويلانير

يئتدي بوردان، يئتميش اوردان بويلانير

او ساي نه دير، بو ساي نه دير، ايلاهي؟!

 

هانسي باشدير، هانسي بدن، بيلينمز

پارالانسا وارمي وطن، بيلينمز

اوردا اؤلن، بوردا ايتن، بيلينمز

او واي نه دير، بو واي نه دير، ايلاهي؟!

 

باي اولماسين، قاري دوشمان باي اولدو

چوخ عؤمورلر نيسگيللره پاي اولدو

ايكي ياندا گؤز ياشيميز چاي اولدو

او چاي نه دير، بو چاي نه دير ايلاهي؟!

 

بو صؤحبتي اورتاليغا كيم ساليب؟

بو حسرتي اورتاليغا كيم ساليب؟

اوتاي نه دير، بو تاي نه دير، ايلاهي؟!

او درد نه دير، بو واي نه دير، ايلاهي؟!

 

(زليم خان يعقوب- تبريز،ايول1993)

تورك اليفباسينين اوچ فورمادا يازيسي

تورك اليفباسينين اوچ فورمادا يازيسي

عربی

سیریلیک

لاتین

ərəbi

sirilik

latin

А а

A a

Б б

B b

Ҹ ҹ

C c

چ

Ч ч

Ç ç

Д д

D d

 

Е е

E e

ﻉ ,(کسره)

Ә ә

Ə ə

Ф ф

F f

گ

Ҝ ҝ

G g

Ғ ғ

Ğ ğ

ﺡ,ﻩ

Һ һ

H h

Х х

X x

 

Ы ы

I ı

ی

И и

İ i

ژ

Ж ж

J j

К к

K k

Г г

Q q

Л л

L l

М м

M m

Н н

N n

О о

O o

 

Ө ө

Ö ö

پ

П п

P p

Р р

R r

ﺙ,ﺱ,ﺹ

С с

S s

Ш ш

Ş ş

ﺕ,ﻁ

Т т

T t

У у

U u

Ү ү

Ü ü

В в

V v

Ј ј

Y y

ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ

З з

Z z

 
 
 

تورك ديلينين

سسلي حرف لرين اؤيرنمك

داغ - dağ – کوه

 قار - qar – برف

 بالا - bala - فرزند، کوچک

A  a

 آت - at - اسب

 آل - al - بگیر، بخر

 ساغ - sağ - سلامت

 بئش - beş – پنج

 بئل - bel – کمر

 تئل - tel  - زلف، گیسو

E e

 ائو - ev – خانه

 تئز - tez – زود

 گئت - get - برو 

 سر - sər - پهن کن، (از طناب) بیاویز

 ده‌وه - dəvə - شتر

 هله - hələ - هنوز

Ə ə

 ات - ət – گوشت

 ال - əl – دست

 گل - gəl - بیا

 ساری - sarı – زرد

 زیغ - zığ - گِل (در تبریز)

 جیزیق (چکمک) - cızıq - خط (کشیدن)

I ı

 قیز - qız – دختر

 قیرخ - qırx – چهل

 قیش -   -  qışزمستان

 سیز - siz – شما

 بیز - biz – ما

 پیشیک - pişik - گربه

İ i

 ایت - it – سگ

 ایش -   - کار

 دیش - diş  - دندان

 بوش - boş – خالی

 قول - qol – بازو

 سون - son - پایان

O o

 اُت (اوت) - ot - گیاه، علف

 اُن (۱۰) - on - دَه (۱۰)

 سول - sol – چپ

 دوز - duz – نمک

 بوز - buz – یخ

 دورو - duru - صاف، شفاف

U u

 اوت - ut - قورت بده (بلعیدن)

 اوچ - - بپر، پرواز کن

 سو - su - آب

 گؤز - göz – چشم

 دؤز - döz - صبر کن، مجال بده

 گؤن - gön - چرم، پوست

Ö ö

 ئوز - öz – خود

 سؤز - söz - حرف، سخن

 دؤش - döş - سینه

 گول - gül - بخند، گُل

 دوش - düş - پیاده شو

 دویون - düyün - گره  

Ü ü

 اوچ - üç - (عدد) سه

 اوز - üz – صورت

 دوز - düz - بچین

مظاهر آخوندوف (مظاهر داشقين)

مظاهر آخوندوف (مظاهر داشقين)

 

مظاهر داشقين 1907 اينجي ايل آذربايجانين ترتر رايونونون بورسونلو كندينده آنادان اولموشدور....

مظاهر سؤز ماغارلارينا بؤيوك ماراق گؤسته ريب، و گئچيريلن درنك لره اورك دولو سئوگي ايله آديم آتميشدير. بئله ليك له 1926 اينجي ايلدن باشلاياراق گنج مظاهرين شعرلري ايشيق اوزو گؤرور و اودلو اوركدن قوپان سؤزلر آندا اوخوجولارين درين دئوشونجه لرينه يول تاپير....

 صمد وورغون مظاهرين طبعيني، شعرلريني، خوشلاييب و اونا اولدوغو قدر كومك اليني اوزاتدي.....

1942 اينجي ايل آگوست آييندا بير عسگر كيمي، سووئت اوردوسو ايله بيرليكده ايرانا گيريب، و1942 فوريه آيينا دك ايراندا قالير....

او باتاي دا اوستاد آشيق حسين جاوان لا گؤروشوب و آشيق صلاحلا دئييشير. گولگزين ييغينجاقلاريندا اولور، گونئي آذربايجانا چاتان، قاتار- قاتار شعيرلريني يازير....

سونرا آلمانيا اوردوسونون ياراتديغي دؤيووش ده ياخالانير، وآلمانيا دا اسير اولور.... سونرادا چئشيدلي دوشرگه لره سالينير ، آوروپانين بير چوخ شَهَرلرينده اولور و قوزئي آمئريكادا دولانير.

بئله ليك له بؤيوك وطن موحاريبه سي باشا چاتاندان سونرا مظاهر اؤز ايسته يي ايله وطنه گلمك آرزي سيندا اولدوغونو بيلديرير.

1960 اينجي ايلده «كيروو آباد دا قورولان رايونلار آراسي خالق ياراديجيليغي ائوينين فولكولور شعبه سينده رهبرليك ائدير.

اولدوقجا اوزون و اوزوچو يول گئچميش صنعتكار، 31 اكتر 1979 اينجي ايلده دونيادان كؤچور و دوغما كندي بورسونلودا توپراغا تاپيشيريلير.

ادامه نوشته